Kerewin ontwikkelt haar diensten door wetenschappelijk onderbouwde methodieken uit de psychologie te bestuderen. Positieve psychologie is bijvoorbeeld een belangrijke inspiratiebron. Lees hier meer over onderzoek, nieuwe inzichten en mensen die ons inspireren.
Hoe maak je jouw team nog meer betrokken, succesvol, inclusief en veilig? Zelfs als je niet de baas bent? Het geheim zit hem niet in grote plannen, maar in kleine momenten. Een blik, een vraag, een zin die zegt: ik zie jou. Deze micromomenten zorgen voor verbinding, energie en teams die meer werkplezier hebben én beter presteren.
Emmalotte Smit en Esther Mollema schreven het boek ‘Micromomenten’ over kleine acties die het verschil kunnen maken. De auteurs vertalen inzichten uit de neurowetenschap en gedragspsychologie naar praktische handvatten voor teams en zetten bewustwording om in concrete actie. Ze gebruiken daarbij pakkende voorbeelden die zowel starters als doorgewinterde professionals zullen aanspreken. Met hun methode wordt samenwerken makkelijker, leuker en effectiever.
Emmalotte is expert in hoe mensen en teams zichzelf betere gewoontes kunnen aanleren. Zij helpt teams om van de juiste micro-momenten nieuwe gewoontes te maken die het team nóg beter maken. Daarnaast schrijft ze als journalist over de tijdsgeest en over digitalisering.
Esther is onderzoeker en veelgevraagd spreker over leiderschap, inclusief werken en de impact van onbewust gedrag. Haar ervaring en herkenbare praktijkvoorbeelden vormen de ruggengraat van Micro-momenten.
Het boek verschijnt op 10 juni.
Uit onderzoek van ArboNed en HumanCapitalCare blijkt dat in 2025 het verzuim door stressklachten bij vrouwen twee keer zo hoog was als bij mannen. Hoe komt dat? En in hoeverre speelt het privéleven mee?
Het stressgerelateerde verzuim nam in de afgelopen vijf jaar met 43 procent toe, blijkt uit het onderzoek. Vooral vrouwen tussen de 25 en 45 jaar melden zich vaker ziek en zijn langer afwezig dan mannen. In deze levensfase komen werk, zorgtaken en persoonlijke ontwikkeling vaak samen, terwijl daar op het werk en in het privéleven nog onvoldoende rekening mee wordt gehouden.
Volgens het onderzoeksrapport hanteren werkgevers vaak in vanuit één norm. Ze gaan ervan uit dat iedereen dezelfde werkdruk aankan. Maar iedereen heeft een andere belastbaarheid, een andere gezondheid en zit in een andere levensfase. “Juist bij vrouwen spelen in bepaalde levensfasen meerdere factoren tegelijk een rol bij het veroorzaken van stressklachten. Dit vergroot het risico op uitval. Vaak wordt deze problematiek niet alleen door werk veroorzaakt, maar ontstaat het juist in de wisselwerking met het privéleven”, aldus Iris Homeijer, bedrijfsarts en directeur medische zaken bij HumanCapitalCare.
Stress in het privéleven wordt niet alleen veroorzaakt door de daadwerkelijke zorgtaken, maar ook door al het denkwerk daaromheen. Denk aan het op tijd bedenken en regelen van een cadeautje voor het vriendje van je zoon, die morgen zijn kinderfeestje viert. Of het voortdurend vooruitdenken over wat jullie op welke dag eten, rekening houdend met ieders agenda en voorkeuren.
Leah Ruppanner, hoogleraar sociologie aan de universiteit van Melbourne en auteur van het boek ‘Drained’, deed onderzoek naar deze zogeheten mental load. In het onderzoek dat Ruppanner hield onder 3000 Amerikaanse ouders, werd gekeken wie verantwoordelijk is voor verschillende vormen van mentale huishoudtaken. Ouders gaven niet alleen aan wie wat doet, maar ook hoe zij de verdeling zelf ervaren. Daaruit blijkt een scheve verdeling: moeders nemen het grootste deel van de cognitieve last op zich, 71 procent, tegenover 45 procent bij vaders.
“Hoewel mannen inmiddels meer in het huishouden doen, zien we dat vrouwen daarbovenop meer het denkwerk rond die zorgtaken dragen”, zegt Ruppanner in een interview met BBC. De mental load omvat al het denkwerk dat nodig is om het dagelijks leven draaiende te houden; van kinderopvang regelen tot maaltijden plannen en sociale afspraken onthouden. In de meer dan 100 interviews die Ruppanner afnam voor haar boek omschrijven vrouwen de mental load als onzichtbaar, grenzeloos en eindeloos. Het put hen volledig uit. Ruppanner: “Het is alsof er nog een emotionele lading over je denkproces heen komt waarbij je voortdurend voor iedereen in het huishouden wil zorgen. Dat maakt het zo uitputtend. Velen blijven maar piekeren zonder dat er een einde aan komt. De was gaat niet mee tijdens een wandeling, maar die mentale last draag je wel altijd bij je.”
Volgens Ruppanner zijn er acht typen mentale belasting:
Vrouwen hebben er een handje van om zich overal verantwoordelijk voor of schuldig over te voelen, benadrukt Rupanner. “Stop daarmee!”, zegt zij in het interview met BBC.
Lees hier meer.
Wat kun je leren van een spits die niet alleen doelpunten maakte, maar ook teams naar kampioenschappen leidde? In het boek ‘Persoonlijk leiderschap volgens de beste spits’ vertaalt Ronald Koopman de unieke ervaringen van topscorer, trainer-coach en vader Leo Koopman naar 91 leiderschapslessen.
Leo Koopman, topscorer aller tijden van PEC Zwolle met 129 doelpunten, behaalde niet alleen individuele successen, maar bouwde ook een indrukwekkend trackrecord op als trainer-coach. Opmerkelijk is dat alle zes teams die hij in één jaar onder zijn hoede had kampioen werden of promoveerden. Zijn prestaties roepen de vraag op: wat maakt iemand niet alleen succesvol, maar ook een echte leider?
Aan de hand van persoonlijke verhalen, praktische inzichten en gerichte reflectievragen neemt het boek je mee in de essentie van persoonlijk leiderschap. Het leert je hoe je beter leiding geeft aan jezelf, je team en je ontwikkeling. Het boek biedt een brede kijk op leiderschap. Het richt zich niet alleen op innerlijke groei, maar ook op gedrag, samenwerking en resultaat. Daarmee sluit het aan bij de realiteit van werk en teams: leiderschap is iets wat je doet, elke dag opnieuw.
Het boek bevat geen zware theorieën, maar herkenbare situaties en toepasbare principes. De kracht zit in de eenvoud: korte, concrete lessen die direct bruikbaar zijn in het dagelijks werk en leven. Doordat de lessen klein en uit de praktijk komen, zijn het leiderschapslessen die niet zo vaak worden genoemd. Daarmee geeft het ook een andere taal en andere beelden, die de ontwikkeling en de uitvoering van persoonlijk leiderschap ondersteunen.
De 91 lessen zijn verdeeld over de thema’s:
Het boek is geschreven als startpunt voor iedereen die praktische stappen wil zetten in zijn of haar persoonlijke ontwikkeling, en ook als dagelijkse inspiratiebron voor wie al langer bezig is met leiderschap. Of je nu leidinggevende bent, professional met ambitie of simpelweg wilt groeien als mens, de inzichten bieden houvast en richting.
Joost Broerse, algemeen directeur PEC Zwolle: “Dit is meer dan een boek over voetbal of prestaties. Het is een praktische gids voor iedereen die meer regie wil nemen over zijn eigen ontwikkeling en impact wil maken in zijn omgeving, ook als je niets met voetbal hebt. Een inspirerend boek dat je helpt te scoren wanneer het ertoe doet. De verhalen van Leo herinneren ons eraan dat leiderschap niet begint bij macht of positie, maar bij houding en mentaliteit. Het gaat niet om het applaus dat je ontvangt, maar om de bijdrage die je levert. En de mooiste overwinning is misschien wel om dicht bij jezelf te blijven, ook als het moeilijk wordt.”
Onze mentale gezondheid staat onder druk. Steeds meer mensen ervaren stress, somberheid of eenzaamheid. Walk of Life laat zien dat je wél iets kunt doen wat binnen jouw macht ligt: wandelen.
Het idee: wandelen voor mentale gezondheid op meerdere plekken in Nederland. Ochtendwandelingen in de natuur, samen met anderen en ervaren coaches. Een laagdrempelige manier om even uit je hoofd te komen. Met de Walk of Life vragen de initiatiefnemers aandacht voor mentale gezondheid en de kracht van preventie. De nieuwste editie ‘de warming-up’ vindt plaats op zaterdag 16 mei en iedereen kan meedoen.
Op bijna 20 plekken in het land gaan die ochtend wandelingen van start: van Zwolle tot Vlissingen, en Breda tot en met Schoorl. Op de site van Walk of Life staan alle plaatsen waar je kunt aansluiten. Als je deze dag niet kunt, kan je altijd meewandelen met één van de maandwandelingen van Walk of Life. Of markeer alvast de volgende editie in je agenda van 9 t/m 12 oktober.
Walk of Life is een initiatief van Nienke van Ree en Stichting Get it Done. “We kunnen de wachtlijsten in de GGZ niet oplossen, maar we kunnen wel laten zien dat samen wandelen, luisteren en bewegen écht een verschil maakt.” Daarnaast sluiten verenigingen en ruim honderd coaches aan. Onder anderen neuropsycholoog Erik Scherder en psychiater Jim van Os zijn ambassadeurs van het initiatief.
Steeds meer onderzoek laat zien dat wandelen in de natuur goed is voor je mentale welzijn. Uit een analyse van zeventien studies met ruim 1200 deelnemers blijkt dat een wandeling in de natuur niet alleen je stemming verbetert en je optimistischer maakt, maar ook stress, angst en piekergedachten vermindert. Ook opvallend aan het onderzoek: wandelen in een groene omgeving heeft vaak een sterker positief effect dan bijvoorbeeld een stadswandeling. Als je gaat wandelen om even tot rust te komen, kun je dus het beste kiezen voor een park, een bos of een andere groene omgeving.
Omdat wandelen in de natuur zoveel voordelen heeft, wordt het ook steeds vaker ingezet in coaching en therapie. Zo blijkt uit recent onderzoek dat het stress vermindert en het welzijn vergroot, mede door de kalmerende werking van de natuur in combinatie met beweging. Veel deelnemers ervaren bovendien een gevoel van ruimte en vrijheid om zichzelf te uiten, wat de therapeutische effecten versterkt. Daarnaast kan het je helpen om meer perspectief te krijgen, je zelfbewustzijn te verdiepen en een grotere acceptatie te ontwikkelen van jezelf, anderen en de uitdagingen van het leven. Tijdens de Walk of Life kun je wandelen en tegelijkertijd praten met en luisteren naar anderen zelf eens uitproberen.
Lees hier meer.
De lente is begonnen en de vogeltjes fluiten! Maar welke vogels zijn het precies? Vogelexpert en universitair docent Joris Buis legt het uit in ‘Science Sunday’. ”Vanaf februari komen de meeste zang- en trekvogels weer naar Nederland. En één van de allereerste die hier aankomt, is de tjiftjaf, te herkennen aan zijn zang: tjif-tjaf tjif-tjaf.”
Een andere herkenbare voorjaarsvogel is de koolmees. Volgens Buis te horen aan wat hij noemt ‘een kabouterpompje’: twee hoge tonen die ritmisch op en neer gaan, ie-u-ie-u. Maar waarom zingen vogels eigenlijk in het voorjaar? Dat heeft volgens Buis voornamelijk twee redenen: “ Het is om vrouwtjes aan te trekken en om andere mannetjes weg te jagen. Het zijn in Nederland en in Europa dan ook vooral de mannetjes die zingen in het voorjaar.”
Buis: “Daarbij vallen twee dingen op. Omdat zingen in het voorjaar zo belangrijk is, groeit het gebied in de hersenen dat verantwoordelijk is voor zang. Hun brein wordt dus letterlijk groter. Daarnaast neemt ook de omvang van hun teelballen toe, bij sommige zangvogels worden die wel tien keer groter. Tenslotte zijn er specifieke vogels die extra goed gedijen op de omgeving van het Science Park in Amsterdam. Zoals scholeksters. Die broeden steeds vaker in steden of op daken en veel minder in het buitengebied, omdat daar veel (landbouw)gif zit en de kwaliteit achteruit gaat.”
Joris Buis geeft aan de UvA het vak Birds – Our Shared History, Habitats and Future, waarin studenten leren vogelen én hun band met de natuur herontdekken. Het vak is zó populair dat er op dit moment zelfs een wachtlijst voor is.
Lees hier meer.
“Roddel en sabotage zijn geen vijanden van je team. Ze zijn de verborgen sleutels tot échte samenwerking”, aldus antropoloog Jitske Kramer.
Jitske: “Wat gebeurt er met ideeën en meningen die niet gehoord worden? Ze verdwijnen niet, ze duiken onder water. Wat begint als een klein visje, groeit uit tot een grote, gevaarlijke haai van cynisme, roddel en sabotage. Als we verschillen bedekken en meningen negeren om gedoe te voorkomen, vermijden we op de korte termijn spanning, maar betalen we de prijs op de lange termijn.”
Daarom is het volgens haar cruciaal om het waterpeil te laten zakken en die verborgen stemmen naar boven te halen. Ze schrijft hierover in haar boek Jam Cultures, waarin inclusie een belangrijke rol speelt. Inclusie gaat volgens Jitske over meedoen. Over het aangaan van wezenlijke verbindingen met mensen die je nog niet kent. Over diversiteit en co-creatie. Deze elementen zijn volgens haar nodig omdat we samenleven en samenwerken met mensen uit verschillende culturen en met uiteenlopende achtergronden. Dat maakt inclusie – en het goed omgaan met macht en verschillen – tot één van de grootste uitdagingen van onze tijd.
Jitske: “Samenwerkingen lopen spaak door verschillen in organisatiecultuur en conflicten ontstaan omdat we elkaar niet begrijpen. Mensen worden buitengesloten vanwege hun huidskleur, religie, leeftijd of seksuele oriëntatie. Inclusie is een veelbesproken onderwerp, waarin vragen centraal staan als: wie beslist waarover, wie moet zich aan wie aanpassen, wat vinden we ‘normaal’ en wat niet? Over wie er mag meedoen en vooral ook over wie niet.”
“We hebben een energieke manier van spreken nodig om deze thema’s te bespreken, zonder dat er meteen conflicten ontstaan. Die taal is te vinden in Jam Cultures: kijk naar inclusie als een jamsessie, waarin je elkaar ontmoet en iedereen de ruimte voelt om zijn of haar eigen geluid te laten horen. Door voortdurend op elkaar af te stemmen, bereik je samen een beter resultaat.”
Lees hier meer.
Annerieke Lulofs (HR Manager en coach) zag zowel in de boardroom als op de werkvloer welk effect narcisme kan hebben in een organisatie. Haar verwondering over dit gedrag leidde tot een zoektocht naar het ontstaan van narcisme, de manier waarop je narcistisch gedrag kunt herkennen en het effect ervan op de medewerker.
Annerieke onderzocht wat narcistisch leiderschap betekent in de dynamiek met bestuurders, collega’s, HR professionals, de vertrouwenspersoon en OR. Het onderwerp sluit naadloos aan op het steeds groter wordende belang van sociale veiligheid op de werkvloer. Ze put in haar boek uit talloze ervaringen van medewerkers, wiens uiteenlopende verhalen laten zien hoe geraffineerd de manipulatie is en hoe groot de verwarring kan zijn bij de medewerker.
Annerieke pleit voor genuanceerd gebruik van de term narcisme. Ook benadrukt zij het belang van Gen Z, die meer gefocust is op gelijkheid, het geven en ontvangen van feedback en verbinding: aspecten die geen onderdeel uitmaken van een narcistische leiderschapsstijl. Maaike interviewde Annerieke over haar boek.
Waarom dit boek?
"Ik had al langer de wens om een boek te schrijven. Wellicht is dit ingegeven door een oudtante van mij, Madelon Székely Lulofs. Zij schreef diverse boeken over de misstanden in de Indische koloniën. Dat werd haar niet in dank afgenomen. Zij had een neus voor integriteitsissues en een rebels karakter. Een grote schrijfster als zij zal ik niet worden. Maar haar eigengereide en onafhankelijke karakter herken ik wel.”
Waarom koos je dit onderwerp?
“In mijn HR-loopbaan van ruim 32 jaar heb ik vaker een leidinggevende meegemaakt waarvan ik dacht: er klopt iets niet. Het voelde als een mindfuck en het duurde lang voordat ik door had wat er aan de hand was. Zo werd ik onder druk gezet door mijn leidinggevende om beslissingen te nemen waar ik niet achter stond en ik niet kon verantwoorden. Ik voelde mij daar slecht over, maar tegelijkertijd was het fascinerend hoe mijn baas het voor elkaar kreeg om mij iets tegen mijn zin te laten doen. Het voelde als een gevecht tussen mijn eigen loyaliteit en mijn integriteit. Toen ik hierachter kwam, wilde ik graag een praktisch handboek schrijven met tips en opdrachten voor medewerkers met een narcistische leidinggevende. Want kennis is macht en helpt je om te begrijpen welk gedrag jouw leidinggevende vertoont. Aan de buitenkant is dat charme, overtuigingskracht, succes. Maar daaronder schuilt een sterke drang naar macht en controle, gebrek aan empathie en zelfvertrouwen, angstig en ongeremd gedrag.”
Is iedereen een narcist?
“Narcisme kent veel verschillende uitingen en niemand is 100 procent een narcist. Volgens het handboek voor psychische stoornissen (de DSM-V) bestaat deze persoonlijkheidsstoornis uit negen kenmerken die alleen door een expert gediagnosticeerd kunnen worden. Iemand te pas of te onpas een narcist noemen om hem te framen of labelen lijkt tegenwoordig hip maar is onverstandig. Je herkent een narcistische leidinggevende aan zijn overdreven gevoel van eigen belangrijkheid en weinig inlevingsvermogen. Hij kan je in eerste instantie overmatig veel aandacht geven. Dit ‘lovebombing’ is eigenlijk te intiem of vertrouwelijk voor een werkrelatie. Ook heerst er een onveilige werksfeer, er wordt veel geroddeld en collega’s vertrouwen elkaar niet omdat ze door jouw baas tegen elkaar opgezet worden zonder dat zij dit weten. Er is kans op een toename van het aantal vertrouwenskwesties in een team met een narcistische leidinggevende, op hoger ziekteverzuim en een groter verloop van medewerkers. Dit zijn indicatoren waar op gelet kan worden door het hogere management, de Human Resourceafdeling of door de Ondernemingsraad.”
Wat is jouw advies aan een medewerker met een narcistische leidinggevende?
“Je eerste reactie kan zijn: wegwezen! Maar dat kan niet altijd. Bijvoorbeeld als je kostwinner bent of net een mooie carrièrestap gemaakt hebt. Of omdat jij dan het gevoel hebt dat jouw narcistische leidinggevende zo aan het langste eind trekt. Win informatie in, leg relevante feiten vast en zoek hulp. Dat kan bij een vertrouwenspersoon, HR, de OR of een externe coach. Blijf vooral goed voor jezelf zorgen. Je baas feedback geven of confronteren heeft geen zin: kritiek tast zijn geloofwaardigheid aan. Binnen de kortste keren zit je in het vijandige kamp en maakt hij je werkleven zuur. Het helpt om je grenzen te bewaken als een bok op de haverkist.”
Wat zijn jouw meest opvallende inzichten?
“Let ook op vrouwelijk narcisme, dat subtieler is en daarom minder snel herkend wordt. Waar mannen vaker openlijk dominant zijn, gebruiken vrouwen relationele tactieken zoals charme, slachtoffergedrag. Of passieve agressie zoals roddelen, negeren en uitsluiten. Stereotypering zorgt er vaak nog voor dat het gebrek aan inlevingsvermogen en de subtiele manier van manipulatie van vrouwelijke narcisten vaak langer verborgen blijft. Daarnaast is de kernboodschap: je kunt je narcistische baas niet veranderen. Het doel is om 'narcismebestendig' te worden. In het boek geef ik praktische tips en oefeningen om je eigen grenzen te bewaken en je veerkracht te vergroten, zodat je van een 'overlever' weer iemand wordt die in zijn eigen kracht staat.”
Wat hoop je te bereiken met het boek?
“Narcisten zul je blijven aantreffen in de top van organisaties: het bedrijfsleven, zorginstellingen, de politie, universiteiten, de tv- of theaterwereld; overal waar hiërarchie en grotere machtsverhoudingen zijn. Dit boek helpt te begrijpen wat narcisme op het werk met je kan doen, hoe je je ertegen kunt beschermen en het jezelf minder aanrekent. Het is ook bruikbaar voor HR-professionals, vertrouwenspersonen, OR-leden en bestuurders; iedereen die in een organisatie een rol speelt bij het zorgen voor sociale veiligheid op de werkvloer. Let daarbij op Gen Z! Zij zijn gefocust op gelijkheid en sociale rechtvaardigheid en zullen eerder reageren op signalen van narcisme en dit aanhangig maken.”
Meer info over het boek vind je hier.
Of luister hier naar de podcast.
Mindfulness-programma’s worden regelmatig ingezet bij kankerpatiënten en overlevenden na kanker, bijvoorbeeld om symptomen te verlichten. Maar kan een mindfulness-training ook bijdragen aan positieve gezondheid, zoals welbevinden, veerkracht, positief zelfbeeld, zelfcompassie, spiritualiteit en ervaren steun? Onderzoek laat zien dat mindfulness daar op verschillende manier aan kan bijdragen.
Mindfulness-Based Interventions (MBI’s) worden ingezet in psycho-oncologische behandeling. Uit onderzoek blijkt dat MBI’s patiënten helpen bij het verminderen van psychische symptomen en pijn. Mede daarom worden MBI’s steeds vaker ingezet als behandeling van depressie en angst tijdens en na een kankerbehandeling.
MBI’s leiden - naast meer mindfulness-vaardigheden - tot meer sociale steun, welbevinden, betekenis en spiritualiteit. In vergelijking met controlegroepen, blijken MBI’s ook bij te dragen aan meer zingeving, tevredenheid en posttraumatische groei. Hieruit blijkt dat MBI’s niet alleen negatieve uitkomsten verminderen, maar ook positieve kwaliteiten en een meer zinvol leven kunnen bevorderen.
De studies gingen in op mindfulness gebaseerde interventies als Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) en Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT), of aangepaste trainingen die voor meer dan de helft uit mindfulness bestonden. Allerlei positieve uitkomsten werden meegenomen, zoals mindfulness-vaardigheden, zelfcompassie, coping (hoe je omgaat met moeilijkheden), welbevinden en spiritualiteit.
Er werden acht positieve uitkomstdomeinen gedefinieerd:
- Mindfulnessvaardigheden (bewustzijn van het huidige moment zonder te oordelen)
- Zelfcompassie (begrip voor en acceptatie van zichzelf en persoonlijke ervaringen vanuit vriendelijke aandacht en gedeelde menselijkheid)
- Positief affect (ervaring van positieve emoties en gemoedstoestanden)
- Coping (de vaardigheid om zich aan te passen aan lastige situaties, emoties, en omstandigheden, of er op een positieve manier mee omgaan)
- Sociale steun (positieve relaties met anderen)
- Welbevinden (over het algemeen een tevreden en gelukkige staat van zijn)
- Persoonlijke groei (proces om een meer vervuld persoon te worden ondanks de omstandigheden)
- Spiritualiteit (de ervaring van iets dat het menselijke overstijgt, iets groters dan zichzelf).
Direct na de interventie, bleken MBI’s op al deze uitkomsten positieve effecten te hebben. Qua grootte varieerden de effecten van klein (zelfcompassie, welbevinden, positief affect, sociale steun en mindfulness (bijna gemiddeld)), tot gemiddeld (coping en persoonlijke groei), tot groot (spiritualiteit). Na de follow up-periode, die varieerde tussen de 11 en 64 weken na de MBI/interventie, bleven de effecten qua grootte redelijk constant voor de meeste uitkomstmaten, hoewel ze niet altijd meer statistisch significant waren. Alleen voor welbevinden en positieve affect verdween het effect na de follow up-periode en voor persoonlijke groei werd na de follow up periode een groter effect gevonden dan direct na een MBI.
De MBI’s bleken bij patiënten met kanker of overlevenden van kanker bij te dragen aan meerdere positieve gezondheidsuitkomsten. Deze positieve effecten waren qua grootte vergelijkbaar of soms nog groter dan de eerder gerapporteerde effecten op negatieve uitkomsten, zoals depressie, angst voor terugkeer, symptomen van post-traumatische stress, pijn, slaapstoornissen en vermoeidheid. De bevindingen onderbouwen dat MBI’s niet alleen depressie en angst kunnen verminderen, maar dat ze ook positieve gezondheidsuitkomsten hebben die patiënten de kans geven om beter om te gaan met de ziekte zowel tijdens de behandeling als daarna.
We laten ons vaak weerhouden door angst. Of het gaat om ander werk zoeken, een relatie vinden of eindelijk een punt zetten achter een onbevredigende vriendschap; angst zorgt er vaak voor dat je zo’n stap niet zet. Antropoloog en onderzoeker Roanne van Voorst vertelt hoe je vanuit lef vrijer kunt leven.
Van Voorst: “Angst is een fysieke reactie op een gevóélde dreiging. Het hoeft dus geen échte dreiging te zijn. Bij een date of spannend gesprek is het signaal dat je lichaam oppikt: er dreigt gevaar. En terwijl we vroeger vooral bang waren voor die echte, vaak fysieke bedreigingen, hebben we tegenwoordig, in onze sociale samenleving, meer sociale angsten. Uiteindelijk hebben die te maken met de angst voor afwijzing: we willen niet het risico nemen dat we buiten de groep komen te staan.”
Van sommige mensen zou je makkelijk kunnen denken dat ze geen angst kennen. Zoals een bergbeklimmer, of een cabaretier op het podium. Zijn zij dan niet bang? Van Voorst: “Natuurlijk wel! Er bestaan vrijwel geen mensen zonder angst. Maar deze moedigen verstaan de kunst om zich er niet door te laten leiden. Je angsten overwin je namelijk niet door te proberen om nooit meer bang te zijn, maar door te leren om op een andere manier op het angstige gevoel te reageren.”
Van Voorst: “Als je niks zou doen met dit gevoel, ebt het daarna weer weg. Maar vaak gaan we – vooraf én naderhand – nadenken over de angst. Je bedenkt bijvoorbeeld hoe die persoon kan reageren op jouw vraag, en wat je moet zeggen als hij ‘nee’ zegt. Achteraf probeer je je te herinneren hoe hij keek, te bedenken wat hij van je zal denken, met wie hij erover zal praten. Wie keuzes maakt op basis van angst, laat kansen liggen om nieuwe kanten van zichzelf te ontdekken en voluit te leven.”
Met al dat soort gedachten voeden we de angst, waardoor die groeit en langer blijft hangen. Van Voorst: “Je kunt angst beheersbaar maken en het gevoel laten wegebben. Waardoor het op een gegeven moment niet meer zo spannend is als dat gevoel opkomt. Wanneer je dat eenmaal kunt, geeft dat heel veel vrijheid. Want je hoeft geen beslissingen meer te maken op basis van je angst.”
Van Voorst ontwikkelde ook een aantal oefeningen die je helpen bij het beheersbaar maken van je angst. Lees hier meer.
Organisaties hebben steeds vaker te maken met vraagstukken die ze niet kunnen oplossen, en ook niet goed kunnen hanteren. Crises volgen elkaar op, tuimelen over elkaar heen en versterken elkaar. Onze organisatiereflexen zijn daarbij niet altijd behulpzaam. Veranderkundigen Leike van Oss en Jaap van ’t Hek schreven hierover het boek Wederopbouw.
De auteurs vinden dat we fundamenteel anders moeten gaan kijken naar wat we in organisaties te doen hebben. Zijn de huidige grondslagen voor organiseren nog wel passend? Zijn we niet blind geworden voor de eenzijdigheid van die grondslagen, waardoor we blijven doorbouwen op fundamenten die misschien wel meer bijdragen aan de problemen van deze tijd dan aan de oplossingen?
In hun boek verkennen Jaap en Leike de dynamiek waarin we terechtgekomen zijn en komen ze uit bij de fundamenten van organiseren. Fundamenten die volgens hen uit het lood getrokken zijn en ‘wederopbouwaandacht' nodig hebben. Zij zoeken antwoorden in de kracht van het adaptieve systeem, de gemeenschap, de noodzaak moraal terug te brengen en anders met tijd om te gaan. Ze gaan ook in op de belangrijke rol van organisatieprofessionals in de organiseercrisis van onze tijd.
Jaap: “Dit boek geeft inzicht en ruimte om vraagstukken toekomstgericht te hanteren. Het biedt hoop en nieuwe perspectieven aan iedereen die werkt in en met organisaties: van manager tot adviseur, van opleider tot politicus, van activist tot toezichthouder.”
In de podcast Wederopbouw gaat Eduard van Brakel van Boom Management met de auteurs in gesprek over ons vermogen om opnieuw te beginnen. Beluister de podcast hier.
Hoe kan mindfulness het brein veranderen en welke effecten heeft dat op onze gezondheid? Die vraag staat centraal in het werk van psychiater Anne Speckens van het Radboud UMC. Aan de hand van hersenonderzoek en een training laat zij zien hoe mindfulness kan helpen bij stress, angst en depressie. Ook maakt ze duidelijk waarom het voor iedereen belangrijk kan zijn om af en toe stil te staan en bewust even niets te doen.
De Universiteit van Nederland maakte een video over het werk van Anne Speckens. Naar aanleiding daarvan interviewde Krijn Soeteman Anne voor het platform Scientias. Krijn: “Ik moet na het zien van dit filmpje denken aan fietsen door de Amsterdamse ochtendspits. Verkeerslichten, auto’s, allemaal dingen waar ik helemaal los op kan gaan in mijn hoofd terwijl ik best weet dat het geen zin heeft.”
Anne: “Auto’s weghalen gaat niet zomaar, dus zul je dit moeten accepteren en erdoorheen moeten navigeren. Daar heb je mindfulness voor nodig. In overgeleverde geschriften van de Boeddha staat een passage waarin hij mindfulness vergelijkt met iemand die met een pot hete olie over een drukke markt heen moet lopen. Dat vraagt concentratie. Het gaat om de-identificatie, dat is dat je naar jezelf kijkt op een afstandje en dat je in de fietsspits denkt: helpt dit chagrijnig zijn of niet? Dan kun je altijd alsnog het besluit nemen om bij een politieke partij te gaan en zo de gemeente te bewegen tot een autovrije binnenstad. Voor je het weet leid je je leven door te reageren op voor- en afkeuren. Ook daarvoor is het goed als je daar wat losser tegenover kan staan en je leven niet laat leiden door de waan van de dag.”
Krijn: “Er zijn ook mensen die zeggen: dit kan toch niet overal goed voor zijn? Er zijn vast ook nadelen aan verbonden…”
“Als je stil zit en aandacht hebt voor wat er is, is het niet altijd fijn. Je word je dan ook bewust van emoties waar je misschien niet op zit te wachten. Mensen kunnen zich bijvoorbeeld somber en angstig voelen. Meditatieoefeningen kunnen ook onzekerheid opleveren. Mensen kunnen gevoelens van vervreemding krijgen van de omgeving of van hun eigen lichaam. Gelukkig blijkt dat die gevoelens meer voorkomen aan het begin van de training en dat die gedurende de training minder worden. We moedigen deelnemers altijd aan om die lastige gevoelens wel te bespreken.”
Krijn: Binnen de geneeskunst gaat het vooral over dingen repareren, in leven houden. Zie je daar veranderingen?
Anne: “In de geneeskunde heerste lang het paradigma van levensverlengend werken en daar is nu wel veel meer openheid en flexibiliteit over. Wat is kwaliteit van leven? Wat vinden mensen zelf belangrijk? Dat is gelukkig veranderd in de afgelopen jaren. Het is in ons vak en de maatschappij als geheel goed je niet alleen door de technische kant te laten drijven. Dat mensen ook de andere kant ontwikkelen, inzicht, wijsheid en compassie en dat die niet ondergeschikt worden.”
Bekijk de video hier.
Mensen die serieus aan vogels spotten doen, hebben meetbaar andere hersenen dan beginners. Dat ontdekten Canadese wetenschappers. Het brein van vogelspotters is onder meer compacter op plekken die te maken hebben met aandacht en waarneming. En dat kan helpen om op latere leeftijd scherp te blijven.
Vogels spotten klinkt misschien als een rustig tijdverdrijf voor gepensioneerden met een verrekijker. Niets is minder waar. Het is eigenlijk een behoorlijk intensieve hersentraining. Een vogelaar moet in een fractie van een seconde een vogel herkennen op basis van vorm, kleur, beweging en geluid en ook nog eens van alles onthouden. Canadese onderzoekers van het Baycrest Hospital in Toronto wilden weten wat dat voor effect heeft op het brein.
De onderzoekers hebben daarom de hersenen van 29 ervaren vogelaars vergeleken met die van 29 beginners van dezelfde leeftijd en hetzelfde geslacht. Ze deden dat door met hersenscans te kijken hoe water zich door het hersenweefsel verplaatst. In lossere hersenmassa vloeit water moeilijker; in compacter weefsel verspreidt het zich vrijer en verder. Bij de ervaren vogelaars bleken de hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor aandacht en waarneming daadwerkelijk compacter te zijn dan bij de beginners. Dat verschil was niet enkel een medische curiositeit. Er was een echte link tussen de compactheid van die gebieden en hoe goed een persoon in staat was om vogels correct te herkennen.
Deze veranderingen hielpen verrassend genoeg niet alleen om bekende soorten uit de eigen regio te herkennen. De compactere hersengebieden stelden vogelaars ook in staat om minder vertrouwde vogelsoorten sneller te leren kennen. Het brein van een ervaren vogelaar is dus plastisch; het is beter in staat om nieuwe visuele informatie op te slaan dan het brein van een niet-vogelaar.
Het meest hoopgevende resultaat zat in de leeftijdsgegevens. Bij oudere vogelaars waren deze veranderingen in het brein nog steeds aanwezig. Hersenfuncties zoals geheugen en aandacht nemen normaal gesproken af met de jaren. De hersenen van ervaren vogelaars lijken daar (op sommige vlakken in ieder geval) beter tegen bestand. Om te testen of dit voordeel ook buiten de vogelwereld van toepassing is, lieten de onderzoekers zowel de ervaren vogelaars als de beginners willekeurige gezichten onthouden die gekoppeld waren aan afbeeldingen van vogels. De oudere experts presteerden ook bij deze taak beter dan de beginners. Het koppelen van nieuwe informatie aan bestaande kennis lijkt het geheugen een duwtje in de rug te geven, zelfs voor dingen die helemaal niets met vogels te maken hebben.
Wat je hieruit kan onthouden, is dat het zeker geen kwaad kan om een intensieve hobby als vogels spotten uit te oefenen. Maar ook andere activiteiten die een combinatie van scherp waarnemen, geconcentreerd opletten en een goed geheugen vereisen, kunnen op de lange termijn misschien wel gunstig zijn voor de gezondheid van het brein. En vooral op latere leeftijd kan dat zeker geen kwaad.
Vind je het moeilijk om de juiste vragen stellen of om überhaupt eerst vragen te stellen voordat je een plan uitvoert? Luister dan naar de podcast van filosoof Hans Bolten. Hij gaat daarin in gesprek met Bart Geeraedts en Marlous Nooi over hoe je in je werk zinnige vragen kunt stellen.
Bolten: “Het stellen van vragen is effectief voor het bereiken van reflectie en bezinning in werk en organisatie. Met vragen kun je iemand verleiden of dwingen om stil te staan bij de gebeurtenissen van alledag. Dan ontdek je wat klanten, collega’s of medebestuurders precies willen. Wat houdt ze bezig? Wat bezielt ze? Dat komt vaak niet of nauwelijks boven water. Soms omdat mensen ongeremd voortgaan met het bedenken en uitvoeren van plannen en oplossingen, soms omdat ze gewoon het achterste van hun tong niet willen laten zien. Door vragenstellen kun je duidelijkheid en verdieping bereiken.”
Bolten geeft ook een tweedaagse training ‘De kunst van het vragenstellen’ bij de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW). Daarin leer je hoe je met vragen iemand uit zijn gewone doen haalt. En hoe je met doorvragen samen bij problemen kunt stilstaan, in plaats van ze voortdurend maar op te lossen. Je leert hoe je een verschil van mening echt kunt onderzoeken in plaats van er een ‘werkbare consensus’ uit te kneden. Je leert standpunten bevragen in plaats van te ondergraven.
Hans Bolten studeerde wijsbegeerte en sociale wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Daarna werkte hij zeven jaar als docent filosofie en maatschappijwetenschappen in het voortgezet onderwijs. Sinds 1996 werkt hij als zelfstandig trainer, onder andere aan Universiteit Nyenrode, het SportManagement Institute en ISVW.
Beluister de podcast hier.
In de NRC-rubriek Dilemma's op de werkvloer interviewde Esther Elligens de filosofen Menno de Bree en Sebastien Valkenberg over de vraag: hard werken, waar doen we het nog voor? Esther hoopte dat ze zouden zeggen: nergens voor, stop ermee, het is zinloos. Maar dat zeiden ze niet.
Hard werken loont, zegt Valkenberg. In de meest basale zin: je verdient er (meer) geld mee. Zo simpel is het. Al erkent hij dat ons systeem (lage lonen, toeslagen) dit soms ondergraaft. Maar dat is volgens hem een probleem van het systeem, niet van het harde werken zelf. Ook los van geld is hard werken zinvol. Sterker nog: het creëert zin. Volgens Aristoteles zit geluk niet pas achteraf, maar in het doen zelf. Hoe complexer en veeleisender het werk, hoe groter de voldoening.
Menno de Bree waarschuwt voor de andere kant. Wie hard werkt, moet ook waakzaam zijn. De Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han beschrijft de prestatiemaatschappij als een systeem waarin niemand je nog hoeft te dwingen hard te werken: je doet het zelf al. Dat leidt tot een ethiek van zelfuitbuiting. En die burn-out? Dat lijkt dan je eigen schuld. Want dat harde werken wilde je toch zelf?
Hard werken triggert bovendien onze ijdelheid: meer status, groter huis, mooiere vakanties. Maar echt geluk zit volgens bijvoorbeeld Epicurus in vriendschap en relaties. En misschien is dat wel het grootste nadeel van hard werken, zegt De Bree. De tijd die je nooit meer terugkrijgt.
Conclusie: hard werken kan het leven zin geven, maar het maakt soms ook meer kapot dan je lief is. De vraag is dus niet of we harder moeten werken, maar hoe vaak we nog durven na te denken over wat werk ons oplevert, en wat het ons ondertussen kost.
Tips van Esther:
- Wil je begrijpen waarom je ook alweer zo je best doet? Lees Aristoteles (of Valkenberg)
- Heb je behoefte aan geruststelling dat het ook minder mag? Sla dan vooral Epicurus erop na.
Lees het volledige artikel hier (alleen toegankelijk voor abonnees).
De manier waarop we werken past niet bij ons lichaam. Dat zegt gezondheidszorgpsycholoog Annemarieke Fleming in Psychologie Magazine. Ze pleit voor een cultuuromslag die begint met veel vaker rusten. Liggend, zonder scrollen.
We zijn moe, doodmoe. Annemarieke Fleming hoort het van haar cliënten en bij de psychologen en huisartsen die ze opleidt. Ze maakt zich zorgen en daar heeft ze reden toe: steeds meer mensen (20 procent) voelen zich emotioneel uitgeput door hun werk of leeg aan het einde van de werkdag (34 procent), blijkt uit cijfers van het CBS en TNO. 23 procent geeft aan ’s ochtends al moe te zijn.
In een onderzoek van het CNV uit 2024 geeft 28 procent van de werkenden aan te kampen met psychische klachten als gevolg van hun werk. Meer dan de helft van de ondervraagden vindt de psychische belasting van hun werk hoog. 64 procent geeft aan dat ook de werkdruk hoger is dan een jaar geleden en bijna de helft heeft moeite met het bewaren van een balans tussen werk en privé. Volgens CNV-voorzitter Piet Fortuin is die werkdruk al jaren hoog en moeten we steeds meer werk met steeds minder mensen doen.
Waardoor zijn we moe op het werk?
- 1 op de 3 werknemers geeft aan vaak of altijd werkdruk (erg snel moeten werken, heel veel werk doen en extra hard moeten werken) te hebben.
- Een kwart van de respondenten vindt dat ze vaak of altijd extra hard moeten werken. 40 procent vindt dat ze vaak of altijd veel werkzaamheden hebben.
- 18 procent van de werknemers geeft aan dat het werken met mensen zwaar is (ten opzicht van 10 procent van de mensen in 2014).
- Psychische vermoeidheid door het werk komt het vaakst voor bij werknemers in de zorg, de handel en de zakelijke dienstverlening. In de landbouw en visserij ligt dit een stuk lager.
- Zelfstandigen geven minder vaak (12 procent) aan zich psychisch vermoeid te voelen dan werknemers (18 procent).
Ons lichaam kan de manier waarop we onze werkdagen inrichten volgens Fleming helemaal niet aan. Uit onderzoek weten we bijvoorbeeld dat drie kwartier vergaderen genoeg is voor ons brein, daarna verslapt de focus, maar toch gaan we vaak langer door. De psycholoog geeft aan dat het goed is om vaker een pauze te nemen waarin je daadwerkelijk iets anders doet dan werk of op je telefoon kijken. Dat klinkt misschien simpel, maar in de praktijk is het niet altijd even gemakkelijk om echt even op die rem te drukken en aan te geven dat je rust nodig hebt. We zijn gewend om alsmaar ?aan? te staan. Er wordt veel gevraagd van onze aandacht en productiviteit op werk, waardoor we uitgeput raken, té moe.
Fleming: “We moeten onze rechten weer meer opeisen. Zoals het recht op een kwartier pauze binnen elk dagdeel van vier uur werken, in cao’s die dat nog niet hebben. En het recht om je pauze op je eigen manier in te delen. Ook als dat een kwartier liggen is. Het is belangrijk dat we onderling meer afspraken maken. Als mijn collega’s tijdens de lunchpauze – notabene een pauze in eigen tijd – alsnog over patiënten gaan overleggen, ga ik weg. Want dat is werk, daarmee blijf ik ‘aan’ staan en herstel ik dus niet.”
“De manier waarop we nu werken, past überhaupt niet bij ons lichaam. De oermens werkte 4,4 uur per dag. Een zesurige werkdag, waar sommigen voor pleiten, lijkt een walhalla, maar het is de vraag of we zelfs daar wel op gebouwd zijn. Laat staan acht uur. Laat staan overwerk…”
Lees hier meer.
